BegrippenSoort begrip: VakbegripRondheid
Wat is rondheid?
Rondheid is een vormtolerantie die per doorsnede begrenst hoe ver de omtrek van een zuivere cirkel mag afwijken, los van de diameter en zonder referentie.
Rondheid ○ geldt per doorsnede loodrecht op de as van een cilinder of kegel, en bij een bol in elke doorsnede door het middelpunt. In elke doorsnede moet de omtrek liggen tussen twee concentrische cirkels waarvan de stralen de tolerantiewaarde verschillen. Er hoort geen referentie bij: rondheid toetst de doorsnede op zichzelf. Een boring van ⌀40 H7 kan binnen de maat liggen en toch ovaal of drielobbig zijn; een rondheid van 0,005 mm begrenst die vormafwijking tot die waarde.
Waar hangt rondheid van af?
Ovaliteit en lobben ontstaan vaak bij het spannen: een dunwandige bus in een drieklauwplaat vervormt onder de spankracht, wordt rond gedraaid en veert na het lossen terug in drie lobben. Ook centerloos slijpen, trillingen, onrond uitgangsmateriaal en warmte kunnen lobben geven. De meetmethode bepaalt wat je vindt. Een tweepuntsmeting met een micrometer mist een oneven aantal lobben, want tegenover elke bult ligt een dal. Een V-blok met meetklok brengt een deel ervan aan het licht, afhankelijk van de hoek. Een rondheidsmeter of een coördinatenmeetmachine met voldoende punten over de omtrek legt de werkelijke vorm vast.
Wat zegt de norm over rondheid?
De tolerantiezone staat in ISO 1101; begrippen en standaardwaarden voor de meting, zoals filter en referentiecirkel, staan in ISO 12181. De uitkomst hangt af van die keuzes: een kleinstekwadratencirkel of een ander filter kan een andere waarde geven dan de minimumzone. Onder het onafhankelijkheidsprincipe van ISO 8015 begrenst een maattolerantie de rondheid niet; met de envelopvoorwaarde Ⓔ mag het oppervlak de omhullende van zuivere vorm op de maximum-materiaalmaat niet overschrijden, zodat de maattolerantie ook de vorm begrenst.
Hoe werkt rondheid in de praktijk?
Een krappe rondheid vraagt een spanmethode met weinig vervorming: zachte bekken die op maat zijn uitgedraaid, een spantang of een spanmiddel dat de kracht over de omtrek verdeelt, en een lichte nasnede met verlaagde spandruk. Haalt draaien de waarde niet betrouwbaar, dan volgt slijpen of honen, soms uitbesteed. Ook de meting kost meer tijd dan een maatcontrole. Hoeveel dat in route en prijs telt, hangt af van de waarde, de wanddikte, het materiaal en het aantal stuks.
Waarmee wordt rondheid vaak verward?
Rondheid is geen cilindriciteit: rondheid begrenst één doorsnede, cilindriciteit het hele cilindervlak. Evenmin is het slingering, die je meet terwijl het deel om een referentieas draait en waarin ook excentriciteit meetelt. En rondheid is geen maattolerantie: een boring kan binnen H7 liggen en toch onrond zijn.
Veelgestelde vragen
Kan een boring binnen H7 vallen en toch niet rond zijn?
Ja. Onder ISO 8015 begrenst een maattolerantie, standaard getoetst als tweepuntsmaat, de vorm niet. Een ovale of drielobbige boring kan elke maatcontrole doorstaan. Moet de vorm binnen de maat blijven, dan staat er een rondheid of de envelopvoorwaarde Ⓔ bij.
Waarom meet je rondheid niet met een micrometer?
Omdat een micrometer twee tegenover elkaar liggende punten raakt. Bij een oneven aantal lobben ligt tegenover elke bult een dal, zodat je rondom vrijwel dezelfde maat afleest. Rondheid meet je met een rondheidsmeter of een coördinatenmeetmachine met voldoende punten.
Welke bewerking haalt een krappe rondheid?
Dat hangt af van waarde, materiaal en wanddikte. Fijndraaien met weinig spandruk komt vaak ver; slijpen en honen gaan verder. De spanmethode is minstens zo bepalend als de bewerking.