BegrippenSoort begrip: VakbegripRechtheid
Wat is rechtheid?
Rechtheid is een vormtolerantie die begrenst hoe ver een lijn op een oppervlak, of de hartlijn van een as of boring, van een rechte lijn mag afwijken.
Rechtheid ⏤ is een vormtolerantie zonder referentie. Voor een lijn op een oppervlak, zoals een beschrijvende lijn van een cilinder of een lijn in een vlak in een aangegeven richting, ligt de tolerantiezone tussen twee evenwijdige rechte lijnen die de tolerantiewaarde uit elkaar liggen. Staat er ⌀ voor de waarde, dan geldt de eis voor de afgeleide hartlijn van een as of boring en is de zone een cilinder met die diameter. Bij een as van ⌀20 mm en 300 mm lang met een rechtheid van ⌀0,03 mm moet de afgeleide hartlijn binnen een cilinder van ⌀0,03 mm blijven, ook als elke gemeten diameter binnen de maat valt.
Wat zegt de norm over rechtheid?
Zone en symbool staan in ISO 1101. Onder het onafhankelijkheidsprincipe van ISO 8015 begrenst een maattolerantie de rechtheid niet; pas met de envelopvoorwaarde Ⓔ of een eigen rechtheidseis is de vorm begrensd. Volgens ASME Y14.5 geldt voor een maatelement standaard wel een envelop, dus de norm waarnaar de tekening verwijst, bepaalt wat een waarde betekent. Bij rechtheid van de hartlijn kan Ⓜ achter de waarde staan; de toegestane afwijking groeit dan mee naarmate de as verder van zijn maximum-materiaalmaat ligt.
Hoe werkt rechtheid in de praktijk?
Op een lange, slanke as speelt bij rechtheid vooral de doorbuiging tijdens het draaien. Afhankelijk van de verhouding tussen lengte en diameter, het materiaal en de tolerantie vraagt dat een center in de losse kop, een vaste of meelopende bril, lichtere sneden of extra nasnedes. Is de eis krapper dan draaien betrouwbaar haalt, dan volgt slijpen tussen centers of centerloos slijpen, vaak uitbesteed. Na harden of zwaar voorbewerken kan een as krom staan en moet hij gericht of nabewerkt worden.
Waarmee wordt rechtheid vaak verward?
Rechtheid is geen vlakheid: rechtheid begrenst lijnen, vlakheid het hele vlak. De rechtheid van een as is ook geen slingering: slingering meet je terwijl het deel om een referentieas draait, en daarin tellen ook rondheid en de ligging van de as mee.
Hoe zie je rechtheid in Blake?
Een rechtheid van de tekening staat in Blake samen met de andere toleranties als voorstel bij het onderdeel, en jij bevestigt of corrigeert de waarde. Besteed je het slijpen tussen centers uit, dan komt dat als eigen regel uit je uitbestedingsbibliotheek in de calculatie; zolang de prijs ontbreekt, blijft die regel open. Meer over calculatie.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen rechtheid met en zonder ⌀?
Zonder ⌀ geldt de rechtheid voor lijnen op het oppervlak, met een zone tussen twee evenwijdige lijnen. Met ⌀ geldt ze voor de afgeleide hartlijn van de as of boring, en is de zone een cilinder rond die hartlijn.
Hoe meet je de rechtheid van een as?
Voor lijnen op het oppervlak met een meetklok langs een liniaal, tussen centers of op een coördinatenmeetmachine. Voor de hartlijn zijn middelpunten van veel doorsneden nodig, dus een coördinatenmeetmachine of vormmeetmachine. In V-blokken telt de rondheid mee in de aflezing.
Blijft een as na het harden recht?
Niet vanzelf. Harden en vrijkomende restspanning kunnen een slanke as krom trekken. Dan volgt richten, slijpen of nabewerken, en die stap hoort in de route en de calculatie voordat je offreert.