BegrippenSoort begrip: VakbegripSpanmiddel
Wat is een spanmiddel?
Een spanmiddel positioneert en klemt het werkstuk tijdens het bewerken; voorbeelden zijn een bankschroef, klauwplaat, spantang, vacuümplaat of spanmal.
Spanklauwen op de tafel en een nulpuntspansysteem met pallets horen er ook bij; klauwplaat en spantang zijn de vormen op de draaibank, en een spanmal is voor één onderdeel gemaakt. Het heeft twee functies: het werkstuk in een bekende, herhaalbare stand brengen, en het tegen de snijkrachten vasthouden zonder het te vervormen. Het opspannen van gereedschap, zoals een frees in een gereedschapsspantang, valt er niet onder.
Waar hangt de keuze van het spanmiddel van af?
De keuze hangt af van de vorm en stijfheid van het werkstuk, de beschikbare spanvlakken, de referentievlakken op de tekening, de snijkrachten, de bereikbaarheid van de kenmerken, de gevraagde herhaalbaarheid en het aantal stuks. Een prismatisch deel positioneer je vaak volgens het 3-2-1-principe: drie steunpunten op een vlak, twee tegen een zijkant, één tegen een kopse kant. De spankracht hoort het werkstuk tegen die aanslagen te drukken. Te veel spankracht vervormt een slap deel, dat na het lossen terugveert en zijn vlakheid of maat verliest. Soms moet er materiaal blijven staan om op te spannen, zoals een spanrand of een spantap.
Hoe werkt het spanmiddel in de praktijk?
Het spanmiddel bepaalt mee hoe lang instellen duurt, hoe groot het ruwdeel moet zijn en welke kenmerken in één opspanning bereikbaar zijn. Een spanrand kost extra materiaal en een bewerking om hem weer te verwijderen. Een standaard spanmiddel is snel klaar, maar kan meer opspanningen vragen; een spanmal of nulpuntsysteem kost voorwerk en verkort het instellen per serie. Dunne platen en kunststof liggen vaak beter op vacuüm dan in een bankschroef, mits de snijkrachten laag blijven en het vlak goed afdicht.
Waarmee wordt het spanmiddel vaak verward?
Een spanmiddel is geen opspanning: met hetzelfde spanmiddel maak je meerdere opspanningen, elk in een eigen stand. Het woord spantang wordt ook voor gereedschapsopnames gebruikt; die houden de frees of boor vast, niet het werkstuk. En een spanmal houdt alleen het werkstuk vast, terwijl een boormal ook het gereedschap geleidt.
Veelgestelde vragen
Welk spanmiddel hoort bij welk deel?
Vorm, stijfheid, spanvlakken, referentievlakken en aantal bepalen de keuze. Gangbaar is een bankschroef voor een prismatisch blok, een klauwplaat of spantang voor rond materiaal, vacuüm voor dunne plaat en een spanmal of nulpuntsysteem voor series en herhaalwerk.
Hoeveel spankracht is genoeg?
Genoeg om het werkstuk met marge tegen de snijkrachten op zijn plaats te houden, en niet zoveel dat het vervormt. Wrijving, contactvlak, richting van de snijkracht en stijfheid spelen mee. Een vaste aanslag in de krachtrichting ontlast de klemming.
Waarom laat je een spanrand staan?
Om een werkstuk vast te houden dat anders geen goed spanvlak heeft, of om meer kanten in één opspanning te kunnen bewerken. De rand maakt het ruwdeel groter en moet daarna weg, meestal in een extra opspanning.