BegrippenSoort begrip: VakbegripHaaksheid
Wat is haaksheid?
Haaksheid is de richtingstolerantie voor een vlak, as of lijn die haaks op een datum moet staan, uitgedrukt als zonebreedte in millimeter.
In het tolerantiekader staat ze als ⟂, met ten minste één datum. Voor een vlak haaks op een datumvlak ligt de zone tussen twee evenwijdige vlakken die de tolerantiewaarde uit elkaar liggen en haaks op de datum staan. Voor een boring of pen met ⌀ voor de waarde is de zone een cilinder haaks op het datumvlak. Voor een vlak haaks op een datumas staan de twee grensvlakken haaks op die as. De waarde is een zonebreedte in millimeter, geen hoek in graden.
Wat zegt de norm over haaksheid?
Symbool en zones staan in ISO 1101, de opbouw van datums in ISO 5459. Zonder datum is een haaksheidseis onvolledig. De zone begrenst ook de vorm: een vlak binnen zijn haaksheidszone is binnen dezelfde waarde vlak. Een rechte hoek die alleen als stand getekend is, zonder eigen eis, valt onder de algemene haaksheid als de tekening ISO 2768-2 aanroept, met klasse H, K of L. Totale axiale slingering ten opzichte van een as geeft dezelfde zone als haaksheid van dat vlak op die as.
Hoe werkt haaksheid in de praktijk?
Haaksheid tussen een vlak en een boring is het eenvoudigst te halen als beide in dezelfde opspanning ontstaan: dan bepalen vooral de machinegeometrie en de stijfheid van gereedschap en werkstuk de afwijking. Liggen ze aan verschillende zijden, dan telt de nauwkeurigheid van het omspannen mee, bijvoorbeeld een bankschroef die niet haaks spant of een hoekplaat die uitgeklokt moet worden. Op een draaibank bepaalt vooral de haaksheid van de X-as op de spilas hoe haaks een vlakgedraaide kant staat op een diameter uit dezelfde spanning; is de datumdiameter in een eerdere spanning gemaakt, dan telt ook mee hoe het werkstuk in de klauwplaat zit. Controleren doe je met een meetklok op de meetplaat tegen een haakse referentie, of op een coördinatenmeetmachine. Of een spanmal loont, hangt af van seriegrootte, herhaling en de vereiste waarde.
Waarmee wordt haaksheid vaak verward?
Haaksheid is geen hoekmaat van 90° met plus-min: die heeft geen datum en een tolerantie in graden of minuten. Haaksheid is ook geen positie: een boring kan precies haaks staan en toch op de verkeerde plaats zitten. Een positietolerantie met het haakse vlak als primaire datum begrenst de haaksheid wel mee.
Veelgestelde vragen
Staat de haaksheid in graden?
Nee, in millimeter. De waarde is de breedte of diameter van de zone. Hoe langer het kenmerk, hoe kleiner de hoekafwijking die een gegeven waarde toelaat. Op een lange boring is dezelfde waarde dus strenger dan op een korte.
Waarom is haaksheid makkelijker te halen in één opspanning?
Omdat vlak en boring dan dezelfde machinestand delen. Na omspannen komt de afwijking van spanmiddel en uitrichten erbij, en die moet ruim binnen de waarde blijven. Uitrichten, tasten of een spanmal beperkt die afwijking.
Heb ik een spanmal nodig voor haaksheid?
Niet per se. Bij een serie met een krappe haaksheid over twee zijden kan een mal sneller en herhaalbaarder zijn dan elke keer uitklokken. Bij een enkelstuk zijn uitrichten en tasten de gewone weg. Aantal, herhaling en waarde beslissen.