BegrippenSoort begrip: VakbegripDatum
Wat is een datum op een tekening?
Een datum is een theoretisch exacte referentie, zoals een vlak, een as of een punt, afgeleid van een echt kenmerk, waarnaar geometrische toleranties verwijzen.
Het kan ook een combinatie van vlak, as en punt zijn; richtings-, plaats- en slingertoleranties verwijzen ernaar, vormtoleranties hebben geen datum. Het echte kenmerk waaruit de datum wordt afgeleid, zoals een vlak of een boring, heet het datumkenmerk. Op de tekening draagt het datumkenmerk een hoofdletter in een kader, verbonden met een driehoek. Staat de driehoek op het vlak of op een hulplijn daarvan, dan is het vlak het datumkenmerk; staat hij in het verlengde van een maatlijn, dan gaat het om de as of het middenvlak van dat maatelement.
Wat zegt de norm over een datum?
ISO 5459 beschrijft hoe een datum uit een datumkenmerk wordt afgeleid en hoe datums samen een datumsysteem vormen. In een tolerantiekader staan ze in volgorde van voorrang: ⌖ ⌀0,1 A B C betekent A primair, B secundair, C tertiair. De primaire datum beperkt zoveel vrijheidsgraden als zijn vorm toelaat, de secundaire en tertiaire alleen wat daarna nog vrij is. Een andere volgorde geeft een ander datumsysteem en dus een andere meting. ASME Y14.5 volgt hetzelfde principe, maar verschilt in details van afleiding en simulatie.
Hoe werkt een datum in de praktijk?
Op een bewerkt datumvlak spannen of uitrichten ligt voor de hand: machine en meetkamer delen dan hetzelfde uitgangspunt. Daarom maak je datumkenmerken vaak vroeg in de route, maar dat is een keuze, geen voorschrift. Bij het meten bootst de meetmachine of de meetopstelling het datumsysteem na; wie vanaf een handige kant meet in plaats van vanaf de datums, toetst een andere eis. Een datum op een vlak dat in de eerste opspanning niet bereikbaar is, kan de volgorde van de opspanningen veranderen.
Waarmee wordt een datum vaak verward?
Een datum is niet het nulpunt van de machine: de datum is een eis op de tekening, het nulpunt is de positie die je per opspanning tast en instelt, vaak wel op een datumkenmerk. Een datum is ook geen spanvlak: je spant er graag op, maar de tekening schrijft dat niet voor. En de datum is niet het datumkenmerk: het kenmerk is het echte, onvolmaakte vlak, de datum de ideale referentie die ervan is afgeleid.
Veelgestelde vragen
Mag ik op een datumvlak spannen?
Ja, en zodra het vlak bewerkt is, is dat vaak verstandig: je spant en meet dan vanaf hetzelfde uitgangspunt. Spannen op een ruw vlak dat later datum wordt, maakt de kenmerken die ervan afhangen gevoeliger voor afwijkingen.
Doet de volgorde A, B, C ertoe?
Ja. De eerste datum beperkt zoveel vrijheidsgraden als zijn vorm toelaat, de tweede en derde wat daarna nog vrij is. Meet je in een andere volgorde, dan kan een goed stuk worden afgekeurd of een fout stuk worden goedgekeurd.