BegrippenSoort begrip: VakbegripDatumvolgorde
Wat is de datumvolgorde?
De datumvolgorde is de rangorde van primaire, secundaire en tertiaire datum in het tolerantiekader; ze bepaalt hoe het deel voor de eis wordt uitgelijnd.
De rangorde lees je van links naar rechts in het tolerantiekader. De primaire datum legt het deel als eerste vast, de secundaire daarna binnen wat de primaire nog vrijlaat, de tertiaire de rest. Bij drie vlakke datums komt dat overeen met drie, twee en één steunpunt, de 3-2-1-regel. Positie ⌀0,1 A B C betekent daardoor iets anders dan positie ⌀0,1 B A C, ook al staan dezelfde letters erin.
Wat zegt de norm over de datumvolgorde?
ISO 5459 beschrijft hoe datums en datumsystemen uit de werkelijke vlakken worden afgeleid, ISO 1101 hoe ze in het kader staan. Letters in aparte vakken vormen een datumsysteem met rangorde; twee letters met een streepje in één vak, zoals A-B, vormen één gemeenschappelijke datum zonder rangorde tussen A en B. Een cilindrische primaire datum neemt vier vrijheidsgraden weg in plaats van drie, zodat de 3-2-1-telling daar niet letterlijk geldt. ASME Y14.5 hanteert dezelfde rangorde.
Hoe werkt de datumvolgorde in de praktijk?
De volgorde geeft vaak aan hoe het onderdeel in de samenstelling ligt, en is daarmee een aanwijzing voor de opspanning. Ligt het primaire vlak in de laatste opspanning als aanlegvlak, dan hangen de eisen die naar die datum verwijzen direct aan het spanvlak. Span je op een ander vlak, dan telt de afwijking tussen spanvlak en datum mee in elke afhankelijke eis. Bij het meten lijnt de coördinatenmeetmachine het deel in dezelfde volgorde uit; een andere volgorde kan een goed deel afkeuren of een afwijkend deel goedkeuren. Of de gewenste volgorde een extra opspanning of een spanmal vraagt, hangt af van vorm, toleranties en aantal.
Waarmee wordt de datumvolgorde vaak verward?
De datumvolgorde is geen alfabet: A hoeft niet primair te zijn, de plaats in het kader beslist. Ze is ook geen bewerkingsvolgorde: welk vlak je als eerste bewerkt, kies je zelf; de datumvolgorde zegt hoe het deel voor de eis wordt uitgelijnd.
Veelgestelde vragen
Moet datum A altijd de primaire zijn?
Nee. De letters zijn namen; de plaats in het kader geeft de rangorde. In een kader met B A C is B primair. Lees elk kader apart, want kaders op dezelfde tekening kunnen dezelfde datums in een andere volgorde gebruiken.
Hoeveel punten raakt een primair datumvlak?
In de 3-2-1-benadering drie, zodat het deel stabiel ligt; een secundair vlak twee, een tertiair één. Volgens ISO 5459 is de datum het vlak dat van buiten het materiaal tegen het werkelijke vlak ligt, niet drie gekozen punten, tenzij de tekening datumdoelen opgeeft.
Mag ik op een ander vlak spannen dan de primaire datum?
Ja, een tekening schrijft doorgaans geen spanvlak voor. Wel komt in alles wat van die datum afhangt de afwijking tussen spanvlak en datum terecht. Bij krappe toleranties maak je de afhankelijke kenmerken daarom bij voorkeur af met de primaire datum als aanlegvlak.