BegrippenSoort begrip: Norm en conventieEnvelopvoorwaarde (Ⓔ)
Wat is de envelopvoorwaarde?
De envelopvoorwaarde, Ⓔ achter een maat, eist dat het kenmerk binnen de volmaakte vorm op maximum-materiaalmaat blijft; vorm en maat zijn dan samen begrensd.
De envelopvoorwaarde staat als Ⓔ achter een maat, bijvoorbeeld ⌀20 h7 Ⓔ. Het kenmerk mag de volmaakte vorm op maximum-materiaalmaat niet overschrijden: een as moet passen in een volmaakte cilinder van zijn grootste maat, een boring moet een volmaakte cilinder van haar kleinste maat kunnen opnemen. Tegelijk moet elke lokale maat binnen de andere grens blijven. Afwijkingen in rondheid, rechtheid of evenwijdigheid van tegenover elkaar liggende vlakken vallen daardoor binnen de maattolerantie.
Wat zegt de norm over de envelopvoorwaarde?
De aanduiding staat in ISO 14405-1. Onder het onafhankelijkheidsprincipe van ISO 8015 gelden maat en vorm los van elkaar; de envelop geldt dan alleen waar Ⓔ staat. Op oudere tekeningen staat soms ISO 2768-mK-E in het titelblok: dan geldt de envelop voor elk maatelement met een enkelvoudige maat. In ASME Y14.5 is de envelop de standaard voor maatelementen, bekend als Rule #1, met uitzonderingen zoals halffabricaat en kenmerken met een onafhankelijkheidsaanduiding. Oudere Duitse tekeningen zonder verwijzing naar ISO 8015 volgden vaak DIN 7167, waarin de envelop ook standaard gold.
Hoe werkt de envelopvoorwaarde in de praktijk?
De envelop verandert vooral de keuring. Een micrometer meet twee punten en mist daardoor een kromme as of een oneven gelobde doorsnede met gelijke dikte; een ovale doorsnede toont hij alleen als je in meerdere standen meet. Met Ⓔ moet ook de vorm aan de maximum-materiaalkant worden getoetst. In de werkplaats gebeurt dat klassiek met een grenskaliber volgens het principe van Taylor: de gaat-kant met de volle vorm op maximum-materiaalmaat, de niet-gaat-kant als tweepuntsmeting op de andere grens. Een slanke as die kromtrekt, kan afvallen terwijl elke tweepuntsmaat goed is. Dat kan een stabielere opspanning, een bril of een nabewerking vragen; nieuwe kalibers moeten gemaakt of gekocht en periodiek gekalibreerd worden.
Waarmee wordt de envelopvoorwaarde vaak verward?
De envelopvoorwaarde is geen maximum-materiaalvoorwaarde: Ⓔ staat achter een maat en begrenst de vorm met die maat, Ⓜ staat in een tolerantiekader en laat een geometrische tolerantie meegroeien met de maat. Ze is ook geen rondheidseis: rondheid heeft een eigen waarde, de envelop gebruikt de maattolerantie als grens.
Veelgestelde vragen
Wat betekent de E achter een maat?
Dat het kenmerk binnen de volmaakte vorm op zijn maximum-materiaalmaat moet blijven. Een as moet door een volmaakte ring van zijn grootste maat passen, en geen lokale maat mag onder de kleinste komen.
Geldt de envelop ook zonder E?
Onder ISO 8015 niet: daar gelden maat en vorm los, tenzij Ⓔ of een algemene aanduiding zoals ISO 2768-mK-E de envelop oplegt. Onder ASME Y14.5 wel, als standaardregel voor maatelementen, met uitzonderingen. De norm die de tekening aanroept, beslist.
Hoe keur je een maat met envelop?
Met een grenskaliber: de gaat-kant heeft de volle vorm op maximum-materiaalmaat, de niet-gaat-kant meet twee punten op de andere grens. Op een coördinatenmeetmachine kan het ook, met genoeg punten over de hele lengte en de juiste evaluatie.