Ruwheid en nabehandeling: wat Ra 0,8 kost

Wat zegt een Ra op de tekening, en wat niet?

Ra is de gemiddelde afwijking van het oppervlak ten opzichte van een middellijn, in µm. Rz is de hoogte van de hoogste piek tot het diepste dal per meetlengte, gemiddeld. Voor hetzelfde vlak valt Rz hoger uit; wie de twee verwart, rekent een eis aan de oppervlakteruwheid die een veelvoud te streng of te ruim is.

Volgens Sandvik Coromant kunnen twee oppervlakken die er heel anders uitzien dezelfde Ra hebben. Een enkele diepe kras weegt in Rz zwaarder; daarom staat op een afdichtvlak soms een Rz naast de Ra.

Het ruwheidssymbool is een vinkje met de waarde erbij en wijst naar het vlak waarvoor de eis geldt. Een waarde bij het titelblok geldt voor elk vlak zonder eigen symbool. De regels staan in NEN-EN-ISO 21920-1 uit 2022, de opvolger van ISO 1302. Oudere tekeningen gebruiken soms een N-klasse, zoals N7 voor Ra 1,6.

Hoe je de waarde haalt, zegt de tekening niet. Ra 0,8 schrijft geen slijpen voor. Die route kiest de werkvoorbereider; de calculator rekent haar door, vlak voor vlak.

Welke ruwheid haal je met frezen en draaien?

Bij draaien bepalen voeding en hoekradius de theoretische ruwheid. In de tabel van Sandvik Coromant geeft 0,1 mm voeding per omwenteling met een hoekradius van 0,4 mm theoretisch Ra 0,63 µm; bij 0,2 mm wordt dat Ra 2,5. Als vuistregel noemt dezelfde bron dat een wiperplaat dezelfde ruwheid haalt bij twee keer de voeding.

Bij vlakfrezen maakt het vlakke facet aan de snijkant van de plaat het oppervlak. Sandvik Coromant houdt de voeding per omwenteling onder 80 procent van de breedte van dat facet; wordt ze breder dan het facet, dan tekent de slingering van de frees zich af in het vlak.

De tabel hieronder is een vuistregel uit de werkplaats, geen norm: materiaal, machine en opspanning verschuiven de grenzen.

Wanneer vraagt een ruwheid een extra stap?

Bij voorbewerken en nabewerken zit de ruwheid in de verspaanregel zolang de laatste snede de waarde haalt. Een extra stap komt pas als die snede de eis niet zeker genoeg haalt om elk stuk goed te keuren.

Een bekend patroon: een afdichtvlak dat na het draaien met de hand aan de werkbank wordt gepolijst. Dat kost vakmanstijd, de ruwheid verschilt per stuk en het vlak verliest makkelijk zijn vlakheid. Rolpolijsten in de machine drukt de toppen van het profiel plat in dezelfde opspanning, zonder te verspanen. Wikipedia noemt afdichtvlakken als typische toepassing, met een nauwe beheersing van de maat.

Rond Ra 0,4 kom je bij slijpen, honen of leppen: vaak een andere machine of werkplaats, dus een eigen regel met een eigen doorlooptijd. De volgende stap: de gemeten tijd van zo'n stap komt terug in de volgende calculatie van een vergelijkbaar vlak.

Is de maat voor of na het anodiseren?

Een anodiseerlaag groeit deels in het metaal en deels erbuiten; volgens Vereniging ION bij de meeste processen voor ongeveer de helft of een derde naar buiten. Bij hardanodiseren is de laagdikte veel groter: Wikipedia noemt 13 tot 150 µm.

Ook de ruwheid verandert. Een harde laag is volgens Vereniging ION meestal ruwer dan het metaal eronder. Moet het afdichtvlak daarna nog Ra 0,8 zijn, dan volgt er een bewerking op de laag, zoals polijsten, honen of leppen, en die hoort in de prijs.

Schroefdraad en passingen dek je af of bewerk je na, bijvoorbeeld door de schroefdraad met een tap na te snijden. Of maat en ruwheid voor of na de laag gelden, hoort in een notitie op de tekening. Staat die er niet, vraag het dan na voordat je rekent.

Rekenvoorbeeld: een afdichtvlak van Ra 3,2 naar Ra 0,8

Een deksel in EN AW-6082 met één afdichtvlak, 30 stuks, machine € 80 per uur, daarna geanodiseerd, niet hard. De tabel toont alleen de regels van het afdichtvlak, plus de nabehandeling.

De fijnere eis kost € 6,10 per stuk extra, € 183 op de serie. Zet je Ra 0,8 als opslag op het hele deksel, met zes vlakken van dezelfde grootte, dan betaalt de klant fijnbewerking, meting en gereedschap zes keer: ruim € 36 extra per stuk.

Welke nabehandeling hoort als eigen regel?

Anodiseren, stralen, passiveren en chemisch vernikkelen doet meestal een nabehandelaar. Elke behandeling krijgt een uitbestede regel met de prijs van die leverancier, naast het verspanen.

Een algemene toeslag voor ruwheid verstopt precies de keuze die de prijs bepaalt. Een ERP bewaart wat de vorige order kostte, niet waarom het afdichtvlak een rolpolijststap kreeg en het zijvlak niet. Leg je die keuze per vlak vast, dan weet je bij een herhaalorder of een nieuwe revisie welke regel verandert.

Nog geen prijs van de nabehandelaar? Laat de regel open in plaats van een getal uit het hoofd in te vullen. Hoe dat werkt en wat een anodiseerlaag aan maat kost, staat in nabehandeling zonder prijs.

Zo lees je ruwheid en nabehandeling in een aanvraag

Loop deze vragen langs voordat je een tijd of prijs invult.

• Welke vlakken hebben een eigen ruwheidssymbool, en welke vallen onder de algemene waarde bij het titelblok?
• Welke vlakken zijn functievlakken: afdichting, lager, glijvlak?
• Welke nabehandeling volgt, en wie voert die uit?
• Gelden maten en ruwheid voor of na de laag?
• Welke schroefdraad en passingen moeten worden afgedekt?
• Vraagt de klant een meetrapport, of volstaat meten per steekproef?
• Heb je een prijs van de nabehandelaar, of blijft die regel open?