BegrippenSoort begrip: VakbegripSymmetrie
Wat is symmetrie?
Symmetrie is een plaatstolerantie voor het middenvlak van een sleuf, nok of spiebaan: dat moet binnen een zone blijven die gelijk verdeeld om een datum ligt.
Symmetrie is in ISO 1101 een plaatstolerantie met een datum, aangeduid met ⌯: drie evenwijdige streepjes, het middelste het langst. Het middenvlak van het kenmerk, bijvoorbeeld van een spiebaan, moet liggen tussen twee evenwijdige vlakken met de tolerantiewaarde als onderlinge afstand, symmetrisch om het middenvlak of de as van de datum. Een spiebaan in een as van ⌀40 met symmetrie 0,03 ten opzichte van A mag met haar middenvlak dus hooguit 0,015 mm uit het hart liggen. De breedte van de spiebaan valt onder de maattolerantie.
Wat zegt de norm over symmetrie?
Het symbool en de zone komen uit ISO 1101, de datum uit ISO 5459. In ASME Y14.5 is symmetrie sinds de uitgave van 2018 verdwenen; daar staat positie of profiel. De symmetrie van de oudere ASME-uitgaven ging uit van de middens tussen tegenover elkaar liggende punten en valt niet samen met de ISO-eis. Welke van de twee bedoeld is, volgt uit de norm en de uitgave die de tekening aanroept.
Hoe werkt symmetrie in de praktijk?
Wie een spiebaan of sleuf symmetrisch wil frezen, legt eerst het hart van de datum vast: tasten aan beide zijden van de as of het blok, of een spanmiddel dat centreert, zoals een V-blok of spantang. Een sleuf die in één gang op volle breedte gefreesd wordt, kan uit het hart lopen doordat de frees aan de meelopende en de tegenlopende flank ongelijk belast wordt en wegdrukt; met een kleinere frees in twee gangen zet je elke flank apart, al telt het wegdrukken dan nog steeds mee. Bij een krappe waarde kan een tastmeting na de eerste gang de afwijking op tijd tonen, en dat kost een tastcyclus in het programma. Controleren kan op een coördinatenmeetmachine, of met een passtuk in de spiebaan en een meetklok, van beide kanten.
Waarmee wordt symmetrie vaak verward?
Symmetrie lijkt op positie, en is er in ISO in feite een bijzonder geval van: positie met een theoretisch exacte afstand nul tot het datummiddenvlak. Dezelfde eis kan op een tekening dus als symmetrie of als positie staan. Symmetrie is geen maattolerantie op de breedte: een spiebaan kan precies op breedte zijn en toch uit het hart liggen.
Veelgestelde vragen
Hoe meet je de symmetrie van een spiebaan?
Op een coördinatenmeetmachine, of met de as in V-blokken en een passtuk in de spiebaan: zijflank waterpas, hoogte meten, as een halve slag draaien en de andere flank meten. Het verschil is tweemaal de verschuiving van het middenvlak en mag de tolerantiewaarde niet overschrijden.
Wordt symmetrie nog gebruikt op Amerikaanse tekeningen?
Niet onder ASME Y14.5 van 2018: die uitgave kent het symbool niet meer en gebruikt positie of profiel. Oudere ASME-tekeningen kunnen het nog dragen. In ISO 1101 bestaat symmetrie nog, vooral op spiebanen, sleuven en nokken.
Hoe frees je een spiebaan precies in het hart?
Leg het hart vast door de as aan twee zijden af te tasten of door centrerend te spannen, en frees de spiebaan in dezelfde opspanning op breedte. Is de waarde krap, dan toont een tastmeting na de eerste gang een verloop nog op tijd.