BegrippenSoort begrip: Norm en conventieIT-klasse
Wat is een IT-klasse?
Een IT-klasse is een standaardtolerantiegraad uit ISO 286, van IT01 tot IT18, die de breedte van een maattolerantie vastlegt naar gelang de nominale maat.
IT staat voor international tolerance. ISO 286-1 kent twintig standaardtolerantiegraden: IT01, IT0 en IT1 tot IT18. Hoe lager het getal, hoe smaller de tolerantie. De breedte hangt af van de nominale maat: voor een maat boven 18 tot en met 30 mm is IT7 21 µm en IT9 52 µm, en bij een grotere maat is dezelfde graad breder. Een IT-klasse zegt alleen hoe breed het veld is, niet waar het ligt. In een tolerantieklasse als H7 geeft de letter de ligging en het getal de IT-klasse.
Waar hangt de IT-klasse van af?
De waarden volgen uit een vaste opbouw. Voor maten tot 500 mm zijn de waarden afgeleid van een tolerantie-eenheid die ongeveer met de derdemachtswortel van de maat groeit; de norm geeft ze als tabel, en die tabel geldt. Vanaf IT6 is elke volgende graad ongeveer 1,6 keer zo breed als de vorige, zodat de breedte elke vijf graden een factor tien groter wordt. Een tolerantie halveren maakt het veld daardoor ongeveer anderhalve graad krapper. Het systeem gaat ervan uit dat een graad bij elke maat ongeveer even moeilijk te maken is; dat is een uitgangspunt van de opbouw, geen uitspraak over wat een bepaald proces haalt.
Wat zegt de norm over de IT-klasse?
De graden en de tabellen staan in ISO 286-1 en ISO 286-2, in de gangbare editie van 2010. Een waarde is pas eenduidig met de nominale maat erbij, want de grenzen van de maatbereiken liggen in de norm vast; wie een getal uit het hoofd gebruikt, zit er bij een bereikgrens snel naast. De waarden gelden bij de referentietemperatuur van 20 °C. De grensafwijkingen per tolerantieklasse, dus graad en ligging samen, staan in ISO 286-2.
Hoe werkt de IT-klasse in de praktijk?
De IT-klasse zegt veel over de route. Handboeken geven per proces richtwaarden, met boren in de grovere graden en ruimen, fijnkotteren of slijpen in de fijnere, maar wat een proces haalt, hangt af van machine, gereedschap, maat, materiaal, opspanning en temperatuur. Een krappere graad kan binnen dezelfde bewerking blijven, met een lagere voeding, een extra nagang en meer meettijd, of een bewerking toevoegen, zoals ruimen of slijpen, soms uitbesteed. Ook het meetmiddel volgt de graad: hoe smaller het veld, hoe kleiner de meetonzekerheid moet zijn.
Waarmee wordt de IT-klasse vaak verward?
Een IT-klasse is geen tolerantieklasse: H7 is een tolerantieklasse, opgebouwd uit een ligging (H) en een IT-klasse (7). Evenmin is het een passing: pas twee tolerantieklassen samen, zoals H7/g6, vormen een passing. En een IT-klasse is geen algemene tolerantie: die geldt voor maten zonder eigen tolerantie en staat met een klasse als ISO 2768-m bij het titelblok.
Veelgestelde vragen
Hoeveel duurder wordt een maat als je de tolerantie halveert?
Dat ligt niet vast. Halveren maakt het veld ongeveer anderhalve IT-klasse krapper. Blijft de bewerking dezelfde, dan kan het een lagere voeding, een nagang, meer meettijd of meer afkeur kosten; komt er een ruim-, kotter- of slijpbewerking bij, dan reken je die apart.
Waarom is IT7 bij een grote diameter ruimer dan bij een kleine?
Omdat ISO 286 de breedte laat meegroeien met de nominale maat, ongeveer met de derdemachtswortel. Het uitgangspunt is dat een grotere maat lastiger even nauwkeurig te maken en te meten is. Een graad staat zo voor vergelijkbare moeite, niet voor hetzelfde aantal micrometers.
Hoe zoek je de waarde van een IT-klasse op?
In de tabel van ISO 286-1, bij het maatbereik waarin de nominale maat valt. Voor een maat boven 18 tot en met 30 mm is IT6 13 µm, IT7 21 µm en IT8 33 µm. De grensafwijkingen per tolerantieklasse staan in ISO 286-2.