Algemene tolerantie: wat ISO 2768 wel en niet zegt

Wat is een algemene tolerantie?

Een algemene tolerantie is de tolerantie die geldt voor elke maat zonder eigen tolerantie. Ze staat in of naast het titelblok, als losse waarde zoals ±0,1 of als verwijzing naar een norm met een klasse. Vaak is dat ISO 2768-1, die NEN in het Nederlands uitgeeft als NEN-ISO 2768-1 (opent in een nieuw tabblad): vier klassen voor lengte- en hoekmaten, van fijn tot zeer grof.

De klasse geldt voor de hele tekening. Op een gefreesd frame met veertig maten zonder eigen tolerantie bepaalt die ene letter hoe streng veertig maten zijn. Lees de klasse daarom voordat je de afzonderlijke toleranties doorrekent: ze staat bij geen enkele maat en geldt toch voor elke vrije maat.

Hoeveel mag een maat afwijken per ISO 2768-klasse?

Hoe groter de maat, hoe ruimer de toegestane afwijking. Een maat van 80 mm valt in het bereik boven 30 tot 120 mm en mag in klasse m ±0,3 mm afwijken, in klasse f ±0,15 mm en in klasse c ±0,8 mm. Verspaande delen krijgen in de regel klasse m. Wie scherper wil, schrijft f voor; c en v kom je vooral tegen op constructie- en plaatwerk.

In de tabel staan de waarden voor lengtematen, vanaf 0,5 mm. Waar de tabel ‘geen’ zegt, legt de norm voor dat bereik in die klasse geen waarde vast. Vraag dan de klant welke afwijking geldt.

Hoekmaten krijgen hun afwijking naar de lengte van het kortste been. In klasse m is dat ±1° tot 10 mm, ±0°30′ boven 10 tot 50 mm en ±0°20′ boven 50 tot 120 mm; klasse f gebruikt voor hoeken dezelfde waarden als m. Afschuiningen en buitenradii hebben een eigen, ruimere reeks: in f en m ±0,2 mm van 0,5 tot 3 mm, ±0,5 mm boven 3 tot 6 mm en ±1 mm daarboven.

Wat betekent de K in ISO 2768-mK?

In ISO 2768-mK is de kleine letter de klasse uit deel 1, voor lengte- en hoekmaten. De hoofdletter komt uit deel 2, dat algemene vormtoleranties geeft in drie klassen, H, K en L, vooral voor mechanisch bewerkte delen. Het gaat om kenmerken zonder eigen tolerantiekader, zoals de vlakheid van een vlak of de haaksheid tussen twee vlakken.

Klasse K staat voor vlakheid en rechtheid 0,05 mm toe op een lijn of vlak tot 10 mm lang, 0,1 mm boven 10 tot 30 mm, 0,2 mm boven 30 tot 100 mm en 0,4 mm boven 100 tot 300 mm. Haaksheid is in K 0,4 mm zolang het kortste been niet langer is dan 100 mm. Slingering heeft per klasse één waarde, los van de maat: 0,1 mm in H, 0,2 mm in K en 0,5 mm in L.

Deel 2 is in februari 2021 vervangen door ISO 22081, de norm voor algemene geometrische specificaties en algemene maatspecificaties; NEN heeft het per 1 maart 2021 ingetrokken. Een tekening die mK noemt, verwijst voor vorm en plaats dus naar een ingetrokken deel. Deel 1 is in 2022 opnieuw bevestigd en blijft van kracht.

Let daarom op het jaartal achter de verwijzing. Een verwijzing met jaartal, zoals ISO 2768-2:1989, legt de tekening vast op die editie, ook als die inmiddels is vervangen. Zonder jaartal geldt de editie die nu van kracht is, en dan kan een nieuwe editie of een intrekking veranderen wat de tekening vraagt, terwijl de tekening zelf gelijk blijft. Staat er niet bij welke editie of afspraak geldt, vraag het de klant voordat je calculeert.

Welke eisen gaan voor op de algemene tolerantie?

Elke eis die bij een maat of kenmerk zelf staat. Een maattolerantie als 20 ±0,05 gaat voor, net als een passing zoals Ø12 H7; een passing haalt zijn grensmaten uit ISO 286 en valt buiten ISO 2768. Een tolerantiekader met een vorm- en plaatstolerantie gaat ook voor, en zegt iets wat de algemene klasse niet zegt: hoe een kenmerk staat ten opzichte van een datum.

Twee soorten maten vallen helemaal buiten de algemene tolerantie: hulpmaten tussen haakjes en theoretisch exacte maten in een kader. Tel ze daarom niet mee als vrije maat wanneer je de meetlast inschat.

De algemene ruwheid is weer een andere eis. Ra 3,2 naast het titelblok gaat over het oppervlak, ISO 2768 over maat, vorm en plaats. Houd ze in de calculatie apart: de oppervlakteruwheid bepaalt de laatste snede en soms een nabewerking, de algemene klasse de meetlast op elke vrije maat.

Bepaalt een algemene ±0,1 of je 5-assig moet frezen?

Nee. Een algemene ±0,1 zegt hoe nauwkeurig elke vrije maat moet zijn, niet welke machine je nodig hebt of hoeveel assen. Of een frame om 5-assig frezen vraagt, volgt uit de geometrie en de bereikbaarheid: haal je elk vlak en elke boring met gangbaar gereedschap vanuit de hoofdrichtingen, of liggen er schuine vlakken en boringen tussen.

Wat de route wel verandert, zijn de eisen tussen kenmerken. Twee boringen met een krappe positietolerantie ten opzichte van elkaar horen vaak in dezelfde opspanning, en dat kan de machinekeuze bepalen. Hoe dat uitpakt staat in positietolerantie en route.

Subduxion beschrijft maakbaarheid daarom als een relatie tussen onderdeel, eisen, proces en fabriek, geen eigenschap van de geometrie alleen. De algemene tolerantie is een van die eisen, en zelden de eis die de route beslist.

Waar zit de algemene tolerantie in je kostprijs?

Vooral in het meten. Een fijne klasse op een onderdeel met veel maten zonder eigen tolerantie vraagt scherper werken en meer meetwerk, met een meetmiddel dat ruim fijner meet dan de toegestane afwijking. Een grove klasse geeft ruimte om sneller te verspanen en minder te meten.

Een rekenblad met een regel per maat met eigen tolerantie heeft geen regel voor het titelblok. Wat de calculator over de klasse weet, zit in één hoofd en niet in het blad, dus de meettijd voor veertig vrije maten in klasse f staat in geen enkele post. Die tijd gaat dan van je marge af, of je dekt hem met een vaste opslag op elk onderdeel en prijst een eenvoudig frame in klasse m te hoog.

Wat je meet, spreek je vooraf af. Volgens ISO 2768-1 hoeft een vrije maat buiten de algemene tolerantie niet tot afkeur te leiden zolang het onderdeel zijn functie houdt, maar leg dat met de klant vast in plaats van erop te rekenen. Maten die voor de functie tellen, horen een eigen tolerantie te krijgen.

Soms zit het ook in de opspanning. Een krappe klasse voor vorm en plaats kan twee vlakken in één opspanning houden die je anders in twee stappen zou maken. Hoe opspanningen in de kostprijs doortellen staat in opspanningen tellen.

In welke volgorde lees je de toleranties op een tekening?

Een vaste volgorde voorkomt dat je een eis mist of twee keer meetelt. Begin bij wat voor het hele onderdeel geldt en werk naar de eisen per kenmerk.

1. Lees in het titelblok de norm, de klasse en de editie, zoals ISO 2768-mK, of de losse waarde, zoals ±0,1.
2. Markeer de maten met een eigen tolerantie, de passingen en de tolerantiekaders. Die gaan voor op de algemene klasse.
3. Zoek de eisen tussen kenmerken, zoals positie, haaksheid en coaxialiteit. Die bepalen de opspanning en de route.
4. Behandel elke waarde die je van de tekening overneemt als voorstel, tot iemand hem op de tekening heeft teruggevonden en bevestigd.
5. Ontbreekt de algemene tolerantie, vraag de klant dan welke klasse geldt, net als bij de andere gaten in een complete aanvraag. Zelf een klasse kiezen is een gok die bij de eindcontrole terugkomt.