Wat is een uitschieter?

Een uitschieter is een waarde die zo ver van de overige waarden van dezelfde reeks ligt, dat je reden hebt te twijfelen of ze onder dezelfde omstandigheden is ontstaan. Het kan gaan om een tijd per stuk, maar ook om een gemeten maat. Draaien twintig flenzen in 11 tot 13 minuten per stuk en kost één stuk er 40, dan is dat een uitschieter. Een uitschieter is een signaal, geen fout op zichzelf: de waarde kan echt zijn en iets bijzonders laten zien, of uit een meet- of boekingsfout komen.

Waar hangt een uitschieter van af?

Wanneer een waarde een uitschieter is, volgt uit een gekozen criterium, niet uit een natuurwet. Gangbare vuistregels zijn een afstand van meer dan anderhalf keer de interkwartielafstand buiten het eerste of derde kwartiel, of meer dan ongeveer drie standaardafwijkingen van het gemiddelde; statistische toetsen voor uitschieters veronderstellen meestal een normale verdeling. Bij een kleine reeks vergroot de uitschieter zelf de standaardafwijking en valt hij daardoor minder op; mediaan en kwartielen zijn dan robuuster. Tijden zijn bovendien scheef verdeeld: een storing maakt een stuk langer, niet korter. Een opvallend korte tijd wijst eerder op een boekingsfout of een overgeslagen bewerking.

Hoe werkt een uitschieter in de praktijk?

Neem je een uitschieter mee in het gemiddelde, dan schuift de norm voor die bewerking op; gooi je elke afwijkende waarde weg, dan mis je bijvoorbeeld een gereedschap dat in dat materiaal te snel slijt. Gangbaar is om de oorzaak na te gaan op de werkbon en bij de operator, de waarde met die oorzaak te markeren en haar buiten de norm, maar in de gegevens te houden. Het criterium waarmee je markeert, is een afspraak; leg het vooraf vast. Een eerste stuk dat elke serie langer duurt, reken je dan bij de insteltijd, niet bij de uitschieters. Bij een gemeten maat ligt dat anders: valt die buiten de tolerantie, dan is het stuk afwijkend, hoe uitzonderlijk de waarde ook is, en uit een capabiliteitsstudie haal je een waarde alleen met een aanwijsbare oorzaak, zoals een meetfout.

Waarmee wordt een uitschieter vaak verward?

Een uitschieter is geen spreiding: de spreiding is de normale band waarin de waarden van een serie vallen, de uitschieter ligt daarbuiten. En een uitschieter die op dezelfde bewerking terugkomt, is geen toeval meer, maar een signaal over route, gereedschap of programma.