Wat is spreiding?

Spreiding is de variatie van een kenmerk tussen stukken die met hetzelfde proces zijn gemaakt: een diameter, een vlakheid of een tijd per stuk. Draai je vijftig assen op dezelfde machine met hetzelfde programma, dan meet je niet vijftig keer dezelfde diameter. Spreiding wordt meestal uitgedrukt als standaardafwijking of als bereik, het verschil tussen grootste en kleinste waarde. Ze staat los van de ligging: een proces kan weinig spreiden en toch uit het midden van de tolerantie liggen.

Waar hangt spreiding van af?

Spreiding heeft oorzaken die tegelijk werken: slijtage van de snijkant, verschillen in het uitgangsmateriaal, de temperatuur van machine en hal, kracht en positie bij het opspannen en de hand van de operator. Een deel is toevallig en klein, een deel is systematisch, zoals een maat die met de standtijd van het gereedschap verloopt. In de statistische procesbeheersing onderscheidt men gewone oorzaken, die bij het proces horen, van bijzondere oorzaken, die je kunt aanwijzen en wegnemen. Wat je ziet, is bovendien niet alleen het proces: de spreiding van het meetmiddel telt mee.

Hoe werkt spreiding in de praktijk?

Een krappe tolerantie vraagt een proces waarvan de spreiding er ruim binnen past. Lukt dat niet, dan ontstaan afwijkende stukken zonder dat iemand een fout maakt. Dat kan extra meten, eerder gereedschap wisselen, een nasnede of een ander proces vragen, met gevolgen voor tijd en kosten die per kenmerk en machine verschillen. Ook tijden spreiden. In een calculatie reken je meestal met het gemiddelde over de serie, en omdat storingen tijden alleen langer maken, ligt dat gemiddelde doorgaans boven de meest voorkomende tijd.

Waarmee wordt spreiding vaak verward?

Spreiding is geen uitschieter: de spreiding is de band, de uitschieter een waarde daarbuiten. Ze is ook geen meetonzekerheid: meetonzekerheid gaat over de twijfel bij een meetresultaat, spreiding over verschillen tussen stukken, al draagt het meetmiddel bij aan de spreiding die je ziet. En spreiding is geen procescapabiliteit: capabiliteit zet de spreiding af tegen de tolerantie.