BegrippenSoort begrip: Kostprijs en economieBezettingsgraad
Wat is de bezettingsgraad?
De bezettingsgraad is de verhouding tussen de uren die een machine of medewerker op orders werkt en de uren die beschikbaar waren of waarop het tarief rekent.
De bezettingsgraad drukt uit welk deel van een gekozen tijdsbasis een machine of medewerker productief is ingezet. In de bedrijfsvoering is dat meestal de verhouding tussen gewerkte orderuren en beschikbare uren; een machine die bijvoorbeeld 30 van de 40 beschikbare uren op orders draait, zit op 75 procent. In de kostprijsberekening is de bezettingsgraad de werkelijke bezetting gedeeld door de normale bezetting waarop het tarief is gebaseerd. Welke noemer je gebruikt, bepaalt het getal; vermeld hem erbij.
Hoe werkt de bezettingsgraad door in het tarief?
Een machine-uurtarief verdeelt de vaste kosten, zoals afschrijving, ruimte en vast onderhoud, over een verwacht aantal productieve uren: de normale bezetting. Draait de machine meer of minder uren dan normaal, dan dekken de tarieven meer of minder vaste kosten dan begroot. Dat verschil heet het bezettingsresultaat: werkelijke min normale bezetting, maal de vaste kosten per uur bij normale bezetting. Het is negatief als je onder de normale bezetting blijft. Wijken de werkelijke vaste kosten af van de begroting, dan is dat een apart budgetresultaat.
Hoe werkt de bezettingsgraad in de praktijk?
Wie het tarief steeds herberekent op de werkelijke uren, ziet het stijgen bij lage bezetting en dalen bij hoge. Dat kan een neerwaartse spiraal geven: hogere prijzen, minder orders, nog lagere bezetting. Daarom rekenen veel bedrijven met een normale bezetting en houden ze het bezettingsresultaat apart. Een hoge bezetting heeft ook een prijs: bij wisselend werk nemen wachttijden en levertijden sterk toe naarmate een machine dichter bij volle bezetting komt, en is er weinig ruimte voor spoedwerk. Meet machines en mensen apart: een operator die twee machines bedient, heeft een andere bezetting dan elke machine.
Waarmee wordt de bezettingsgraad vaak verward?
Bezettingsgraad is geen OEE. De bezettingsgraad zegt of er werk op de machine stond; OEE zegt hoe goed de geplande productietijd benut werd, door beschikbaarheid, prestatie en kwaliteit te combineren. Tijd zonder orders telt in de gangbare OEE-definitie niet als verlies. Productieve uren zijn ook iets anders: dat is het aantal uren in de noemer van het tarief, de bezettingsgraad is een verhouding.
Veelgestelde vragen
Hoe bereken je de bezettingsgraad van een machine?
Deel de uren die de machine in een periode op orders werkte door de beschikbare uren in dezelfde periode, en vermenigvuldig met honderd. Leg vast wat beschikbaar heet, bijvoorbeeld het ploegenrooster zonder gepland onderhoud, en gebruik geboekte uren.
Wat is het bezettingsresultaat?
Het verschil tussen de vaste kosten die via de tarieven zijn doorberekend en de begrote vaste kosten, doordat de werkelijke bezetting afwijkt van de normale. Draai je minder uren dan normaal, dan is het negatief: een deel van afschrijving en huisvesting is niet gedekt.
Moet je het uurtarief verhogen als de bezetting daalt?
Niet vanzelf. Reken je met een normale bezetting, dan blijft het tarief gelijk en zie je de onderdekking als bezettingsresultaat. Het tarief verhogen kan orders kosten en de bezetting verder verlagen. Of je het doorberekent, is een commerciële keuze.