BegrippenSoort begrip: Norm en conventieReferentietemperatuur (20 °C)
Wat is de referentietemperatuur?
De referentietemperatuur is de temperatuur waarbij maten en toleranties op een tekening gelden: 20 °C volgens ISO 1, tenzij de tekening een andere noemt.
Die temperatuur geldt voor de hele geometrische specificatie, ook voor vorm- en plaatseisen: de tekening beschrijft het werkstuk zoals het dan is. Het gaat om de temperatuur van het werkstuk, niet om die van de ruimte. Meten bij een andere temperatuur is mogelijk, maar de gemeten maat kan dan afwijken, afhankelijk van het verschil in uitzetting tussen werkstuk en meetmiddel. Je corrigeert dan of neemt de afwijking mee in de meetonzekerheid.
Wat zegt de norm over de referentietemperatuur?
ISO 1 legt 20 °C vast als standaardreferentietemperatuur voor de geometrische productspecificatie; de huidige uitgave is ISO 1:2022, die ISO 1:2016 vervangt. De norm bepaalt de temperatuur van de specificatie, niet die waarbij je moet meten. Noemt een tekening uitdrukkelijk een andere temperatuur, dan is dat een afwijkende afspraak voor dat werkstuk. Hoe temperatuurafwijkingen tot systematische fouten en meetonzekerheid leiden, behandelt het technisch rapport ISO/TR 16015. Een correctie is maar zo goed als de bekende uitzettingscoëfficiënten en de gemeten temperatuur van werkstuk en meetmiddel.
Hoe werkt de referentietemperatuur in de praktijk?
Of temperatuur ertoe doet, hangt af van lengte, materiaal, temperatuurverschil en tolerantie. Bijvoorbeeld: 100 mm staal dat 5 °C warmer is dan 20 °C, is ongeveer 6 µm langer, aluminium ongeveer het dubbele. Bij een ruime tolerantie valt dat weg, bij een maat in IT6 of IT7 kan het een flink deel van de tolerantie zijn. Meet je staal met een stalen meetmiddel van dezelfde temperatuur, dan vallen de uitzettingen grotendeels tegen elkaar weg; aluminium of kunststof met een stalen meetmiddel niet. Een deel dat warm van de machine komt, heeft tijd nodig om op temperatuur te komen. Bij kunststoffen zoals PA verandert ook vochtopname de maat. Zonder afspraak over de meettemperatuur kunnen werkplaats en klant voor hetzelfde deel een andere maat vinden.
Waarmee wordt de referentietemperatuur vaak verward?
De referentietemperatuur is niet de temperatuur van de hal of de meetkamer: die is een omgevingsconditie, de referentie is een afspraak over wat de maat betekent. Een meetkamer op 20 °C helpt pas als werkstuk en meetmiddel die temperatuur ook hebben aangenomen. En het is geen thermische uitzetting: uitzetting is het natuurkundige effect, de referentietemperatuur het punt waarop de maat is afgesproken.
Veelgestelde vragen
Waarom is 20 °C de temperatuur voor tekeningmaten?
Omdat ISO 1 die als standaardreferentietemperatuur vastlegt voor geometrische specificaties. Zo verwijst elke maat naar dezelfde toestand van het werkstuk, ongeacht waar en wanneer er gemeten wordt.
Moet ik elk deel in een meetkamer meten?
Niet per se. Of de temperatuur telt, hangt af van lengte, materiaal, temperatuurverschil, tolerantie en meetmiddel. Bij krappe maten op aluminium of kunststof hoort meten op temperatuur, of een correctie, meestal in de route.
Hoe lang laat je een deel op temperatuur komen?
Tot werkstuk en meetmiddel de temperatuur van de meetruimte hebben. Hoe lang dat duurt, hangt af van massa, materiaal, wanddikte en omgeving: een dunwandig aluminium deel in minuten, een groot stalen blok soms uren.