BegrippenSoort begrip: VakbegripKritische maat
Wat is een kritische maat?
Een kritische maat is een maat waarvan de functie van het onderdeel afhangt; de klant markeert hem, vaak met eisen aan hoe je aantoont dat je hem beheerst.
Het kan ook een kenmerk zijn, en naast de functie kunnen veiligheid of montage de reden zijn: denk aan een lagerzitting, een afdichtvlak of een gatafstand naar een tegenstuk. De klant markeert hem op de tekening met een eigen symbool, een afkorting als CC of SC, of een noot. De markering maakt de andere maten niet vrijblijvend: elke eis op de tekening geldt. Wel zegt ze waar de functie zit en vaak welke extra meting, registratie of procesbeheersing de klant verwacht.
Wat zegt de norm over een kritische maat?
Een algemeen geldend symbool voor een kritische maat bestaat niet; de betekenis staat in de tekening of in de kwaliteitseisen van de klant. In de auto-industrie heten ze bijzondere kenmerken, met eisen uit IATF 16949 en klantspecifieke voorschriften. ISO 129-1 kent een te keuren maat in een kader met ronde uiteinden; dat is een aanwijzing voor de keuring, niet vanzelf een kritische maat. Een maat in een rechthoekig kader is een theoretisch exacte maat.
Hoe werkt een kritische maat in de praktijk?
Een kritische maat raakt vooral het meten en de route. Hij krijgt meestal een ballon en een regel in het meetrapport, en vaak een meting per stuk of per vast interval in plaats van een steekproef. Vraagt de klant een aangetoonde procescapabiliteit, dan komen er een meetserie en een rapport bij. Kenmerken die samen een kritische maat bepalen, maak je zo mogelijk in één opspanning, vanaf het referentievlak als de tekening er een noemt, met een meetmiddel waarvan de onzekerheid klein is ten opzichte van de tolerantie. De meerkosten hangen af van meetfrequentie, meetmiddel, aantal stuks en rapportage-eisen.
Waarmee wordt een kritische maat vaak verward?
Een kritische maat is niet de krapste maat: een ruim getolereerde maat kan kritisch zijn omdat een tegenstuk ervan afhangt. Het is ook geen theoretisch exacte maat: die staat in een rechthoekig kader zonder eigen tolerantie, een kritische maat heeft juist een tolerantie die je aantoont. En een te keuren maat in een kader met ronde uiteinden vraagt een keuring, maar is niet per definitie functioneel kritisch.
Veelgestelde vragen
Welke maten zijn functioneel kritisch?
Maten waar functie, veiligheid of montage van afhangt: passingen, afdichtvlakken, lagerzittingen en gatafstanden naar een tegenstuk. De klant hoort ze te markeren. Staat er niets, vraag dan welke maten in het meetrapport moeten voordat je de meettijd inschat.
Moet ik een kritische maat bij elk stuk meten?
Als de klant dat voorschrijft wel. Anders bepaalt het meetplan het: elk stuk, een vast interval of een steekproef, afhankelijk van procesbeheersing en risico. Leg de keuze vast in de offerte, want de meettijd verschilt per keuze.